Edebîat û Aydyolojîa

Terry Eagleton
w. le Farsîyewe : Hejên

Frîdrîk englis le pertûkî ‘ luydvîk foyirbax û kotayî fîlosofî klasîkî allmanî’da, sallî 1818 roşnîdekatewe, ke huner le tîorî abûrî û ramyarî zor dewllemendtir û hemelayentre. Çunke kemtir be şêwey aydyolocî puxte dexrêterrû. Lêreda pêwîste watay drustî ” aydyolocî” le rwangey markisîzmewe bedestibhênîn.

Aydyolocî le pley yekemda, komelle rêsa û boçûnêk (rêbaz / doktirîn) nîye, bellku rêgey jyanî mruvekan û rollyan le komellgey çînayetîda dyarîdekat.

Aydyolocî, nrix û boçûn û pasawêk bo pesendkirdnî rollî komellayetîy mruvekan dexaterrû, bem core, zanyarîy rasteqîne lebarey komellgewe, herwek yek gişt, bercestenakat. Lem têrrwanînewe honrawey “ser zemîn wêran”[1], berhemêkî aydîwlocîye em honrawe nîşanderî mrovêke, ke deyewêt be şêwey pêçewaney tîgeyiştnî (be rwallet) drustî komellgey xoy [ ew şêwaney ke le dwalêkdaneweda puç û droznanen ] wata be ezmûnekanî bbexşêt. Hemû hunerekan le çemkêkî aydyolocîyewe ya behrewerî aydyolocyanewe le cîhan, serçawedegrin. Hunerêk ke be tewawî le nêwerrokî aydîwlucyane xallî bêt, plêxanov watenî, le bneretda bûnî nîye. Bellam mebestî englis, ewe degeyênêt, ke peywendî huner û aydyolocî aloztre lew peywendîyey ke lenêwan tîorî ramyarîy û maf (ke rengdanewey rastewxoy berjewendî çînî serewe) û aydyolocîda heye, kewate pirseke eweye, ke peywendî huner û aydyolocî çone?

Eme pirsyarêkî sade nîye. Detwanrêt be dû şêwey snûrbezîn, wellam bem pirsyare bidrêtewe : yekem ewey ke huner û edebyat be ştêk bêcge le ” aydyolocî xrawerrû le çwarçêwey hunerîda” nezanîn. [ Leser bnemay em têrrwanîne, berhemî edebî tenya wênegirtnewey aydyolocî serdemî xoman û zîndanî “hestî droznane”î serdemî xoman û twanay tîperbûn lêwey û geyiştin berrastîyan nîye].

Em core berxurde berhemî ew rexne markisîstîye nezananeye, ke berhemî edebî serapa wek rengdanewey aydyolocîye zallekan leberçawdegrin û serencam twanay roşinkirdnewey em xalley nîye, ke boçî edebyat le kirdeweda, em gişte le beramber grîmane aydyolocîyekanî serdemî xoy radewestêt.

Berxurdî duwem : eweye ke bawerrî be beramberkê yan neguncawîyek lenêwan aydyolocî û hunerda heye û beşêweyek bîkeyne beşêk le pênasey huner. Le rwangey ‘ îrnist fîşer’da [ le pertûkî huner le beramber yadyolocîda] hunerî resen, herdem le snûrekanî aydyolocî serdemî xoy wawetir derrwat û serman dekêşête nêw ketwarekan, ke aydyolocî le êmeyan deşarêtewe.

Her dû em lêkdanewane be boçûnî min tewaw serpêyanen. ‘ luî pîyer altusêr Louis Pierre Althusser’ bîryarî ferensî peywendî huner û aydîwlucî beşêweyekî cwantir [her çende têruteseltir na] xistûyetîye berlêdwan û lêkolînewe. Ew dyarîdekat, ke natwanrêt huner ta astî aydyolocî dabezêndirêt: huner peywendîyekî tarradeyek taybetî letek aydyolocîda heye. Aydyolocî, mehaneyekî narroşn dexaterrû, ke mrovekan le serbnemay ewe [ herweha lenêwîda ] cîhanî ketwarîy ezmûndeken. Hunerîş ûeha ezmûnêk pêşkeş be ême dekat, letek hemû ewane, huner zyatir nîşanderî jyane le helumercêkî taybetda, taweku lêkdanewey awezpesendî helumerceke. Letek eweşda, karî huner le rengdanewey hellçûnî û ew ezmuwnane hendêk wawetir derrwat. Huner letek eweşda ke le çwarçêwey aydyolocîşda deguncêt, hewllîşdedat, ke lêy cyabêtewe û dûrî lêbgirêt û bgate xallêk ke be ‘hest’ û ‘derk’î aydîwlucî drustikraw, xoy twanadarman bkat. Bepêy ewe, huner ew zanyarîyey ke aydyolocî le êmey deşarêtewe, naxate berdestman, çunke ‘altusêr’ watenî ” zanyarî be têgeyiştne wirdekey, heman nasînî zansitîye ” bo nmûne le pertûkî ‘sermaye’da detwanrêt zyatir lebarey sermayedarîyewe şit fêrbibîn, taweku le ‘ jyanî dijwar’ berhemî ‘çarliz dîkniz’da. Cyawazî huner û zansit lewedanîye, ke em dû gutare letek babetî cyacyada serukaryan heye, bellku cyawazyan rêk lewedaye, ke beşêwey corawcor xo le babetêk deden. Zansit lebarey babetêkî dyarîkrawewe, zanînêkî awezpesendane be ême dedat, bellam huner debête hoy ewey ke ew babete ezmûnibkeyn, herweha lem xallî têrrwanînewe hawşêwey aydyolocyaye. Letek eweşda, naêyt bewe berteskî bkeynewe : huner ew twanayeman dedatê, ke sruştî ew aydyolocyaye bedîbkeyn û berew nasînî tewawetî [ ke heman nasînî zansitîye] berewpêş brroyn. Ewey ke huner çon em kare encamdedat, pirsêke ke yekêk le hawbîranî altusêr (pîyer maşêrî Pierre Macherey) betewawî boyçuwe. Ew le pertûkî ‘ gerran le tîorî afrandinî edebî’da 1966nêwan çêrok û ewey ew bexoşbawerrîy [whim] dadenêt [çunke le rwangey ewewe aydyolocî bepêy pêwîst ştêkî awaye] bawerrî be hellawêrîy heye. Xoşbawerrîy [wate ezmûnî aydyolocîkî rojaney mrovekan] maddeyekî seretaye ke nûser sûdî lêwerdegrêt, bellam bekarkirdin leserî, deygorrêt beştîkî dîke û ser û sîmaî pêdebexşît, huner bedyarîkirdnî aydyolocî, beşêwepêdanî û guncandinî gyanî le tan û poy çîrukêkda, detwanêt le aydyolocî dûribkewîtewe û le encamda snûr û berteskîyekanî aşkrabkat. Be boçûnî ‘maşêrî’, huner bo rizgarbûn le çingî xoşbawerîy aydyolocîyane, bem kare yarmetîmandedat.

Be boçûnî min letek ewey ke rûnkirdnewekanî ‘altusêr’ û ‘maşêrî’ le hendêk ruwewe narroşnin, ew peywendîyaney ke ewan lenêwan huner û aydyolocîda pêşnyaryandeken, tewaw drustin. Aydyolocî bo herdûkyan le komelleyekî bêşêwey boçûn û wêne nacêgîrekan, wawetre. Em komele le her komellgeyekda tan û po û nezmî derûnî taybetî xoy heye û her behoy bûnî em nezme rêjeyyewe, ke detwanrêt bbête babetî şîkirdnewey zansitîyane. Rexney zansitîyane hewilldedat taweku berhemî edebî leser bnemay pêkhate aydyolocîyekey, ke encamî bercestebûne hunerîyekeyetî, roşinbkatewe. Em core rexneye hewilldedat ewey hoy hawbeşî huner û aydyolocîye le heman katda cyayîyane leyekdî bedestibhênêt. Eme karêke ke leçend nmûneyek le cwantirîn rexne edebîyekanda encamdrawe.

Şîkirdneweyekî drewşawe, ke lênîn le berhemekanî tolistoy kirdûyetî, lerrastîda be rexney bzûtnewey ‘maşerî’ dejmêrdirêt. Letek eweşda, geyiştin bem core rexne, payendî eweye ke berhemî edebî herwek rûbînay şêweyî [rûbînay furm pêkhîner] bdeyne berlêdwan û lyêkolînewe.

[1] honrawey benawbangî ” tî. As.alîwt ” ke be “hirzabad” wergêrrdrawete ser zmanî farsî.
* le paşkuy jmare (60)î sallî nohem, xulî duwem, fîbrîwerî. Blawkrawey ‘ kargir susyalîst’ wergîrawe.
Serçaweyek bo deqe farsîyekey : http://www.nashr.de/n/k_s/zks60.pdf

************
www.hezheen.tk